యువతలో స్ట్రోక్: 40 ఏళ్లలోపు ఎందుకు రావచ్చు, ఏ హెచ్చరిక సంకేతాలు గుర్తించాలి

ఇప్పుడే ఇలా జరుగుతుంటే: వెంటనే 108 (అంబులెన్స్) లేదా 112కి కాల్ చేయండి. లక్షణాలు మొదలైన సమయాన్ని గుర్తుంచుకోండి. CT/MRI స్కాన్, అత్యవసర వైద్య బృందం ఉన్న దగ్గరి ఆసుపత్రికి వెళ్లండి. తగ్గుతుందేమో అని ఎదురుచూడకండి. ముందుగా ఆయుర్వేద లేదా వెల్‌నెస్ కేంద్రానికి వెళ్లకండి.

స్ట్రోక్ ఇప్పుడు చిన్న వయసులోనే ఎందుకు కనిపిస్తోంది

స్ట్రోక్ ఇప్పుడు కేవలం వృద్ధుల సమస్య కాదు. పని చేసే వయసులో ఉన్నవారిలో దీని వాటా పెరుగుతోంది. అంతర్జాతీయ పరిశోధనల సమీక్ష ప్రకారం, మొత్తం స్ట్రోక్‌లలో సుమారు 10–14% 50 ఏళ్లలోపు వారిలోనే వస్తున్నాయి. ఈ వయసులో రక్తనాళం మూసుకుపోవడం వల్ల వచ్చే స్ట్రోక్ ప్రపంచవ్యాప్తంగా, ముఖ్యంగా తక్కువ, మధ్య ఆదాయ దేశాల్లో పెరుగుతోంది (PMC సమీక్ష).

భారతదేశంలో కూడా ఇదే ధోరణి కనిపిస్తోంది. గ్లోబల్ బర్డెన్ ఆఫ్ డిసీజ్ అంచనాలను ఉటంకిస్తూ భారత ప్రభుత్వం పార్లమెంటులో ఇచ్చిన సమాధానం ప్రకారం, 1990 నుంచి 2019 మధ్య దేశంలో స్ట్రోక్ సంభవం సుమారు 30% పెరిగింది (రాజ్యసభ, ఫిబ్రవరి 2025). భారతదేశంలో స్ట్రోక్ బాధితుల్లో సుమారు ఏడుగురిలో ఒకరు 45 ఏళ్లలోపు వారని రిజిస్ట్రీ ఆధారిత నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి.

కారణాలు సుపరిచితమైనవే. రక్తపోటు, రక్తంలో చక్కెర, కొలెస్ట్రాల్ ఇప్పుడు చిన్న వయసులోనే, ఎలాంటి లక్షణాలు లేకుండా పెరుగుతున్నాయి. గంటల తరబడి కూర్చుని పని చేయడం, పొగాకు, అస్తవ్యస్తమైన నిద్ర, ప్రాసెస్ చేసిన ఆహారం ఈ భారాన్ని మరింత పెంచుతున్నాయి. చాలామంది యువత ఈ పరీక్షలు ఒక్కసారి కూడా చేయించుకోలేదు.

"స్ట్రోక్" అని పిలిచే మూడు పరిస్థితులు

40 ఏళ్లలోపు వారిలో కనిపించే సాధారణ ప్రమాద కారకాలు

యువతలో వచ్చే చాలా స్ట్రోక్‌లకు కారణాలు వృద్ధుల్లో కనిపించేవే, కాకపోతే అవి ముందుగానే మొదలవుతాయి. యువ స్ట్రోక్ బాధితులపై ఫిన్లాండ్‌లో జరిగిన ఒక పెద్ద అధ్యయనంలో ఎక్కువగా కనిపించిన మూడు కారకాలు: ప్రస్తుత ధూమపానం (49%), అసాధారణ కొలెస్ట్రాల్ (46%), అధిక రక్తపోటు (36%) (PMC).

• కనిపించని సంఖ్యలు. అధిక రక్తపోటు, పెరిగిన చక్కెర, అసాధారణ కొలెస్ట్రాల్ రక్తనాళాలకు నష్టం జరిగే వరకు సాధారణంగా ఏ లక్షణాలూ చూపవు.
• ఏ రూపంలోనైనా పొగాకు. సిగరెట్లు, బీడీలు, గుట్కా, నమిలే పొగాకు అన్నీ ధమనుల లోపలి పొరను దెబ్బతీస్తాయి.
• అధిక మద్యం, మత్తు పదార్థాలు. ఇవి గడ్డ వల్ల, రక్తస్రావం వల్ల వచ్చే రెండు రకాల స్ట్రోక్ ప్రమాదాన్నీ పెంచుతాయి.
• గుండె సమస్యలు. గుండె లయ తప్పడం, గుండె నిర్మాణంలో లోపాలు, పుట్టుకతో వచ్చే కొన్ని లోపాల వల్ల గడ్డ మెదడుకు చేరవచ్చు.
• రక్తం సులభంగా గడ్డకట్టే స్వభావం. వారసత్వంగా లేదా తర్వాత వచ్చే కొన్ని పరిస్థితుల వల్ల రక్తం సులభంగా గడ్డకడుతుంది.
• మెడ ధమనిలో చీలిక. గాయం లేదా మెడను ఒక్కసారిగా బలంగా తిప్పిన తర్వాత మెడలోని ధమనిలో చిన్న చీలిక ఏర్పడి, గడ్డకు దారితీయవచ్చు.
• కుటుంబ చరిత్ర. దగ్గరి బంధువుల్లో చిన్న వయసులో స్ట్రోక్ లేదా గుండెపోటు వచ్చి ఉంటే వ్యక్తిగత ప్రమాదం ఎక్కువ.

మహిళల్లో ప్రత్యేకంగా ఉండే ప్రమాద కారకాలు

ఈస్ట్రోజెన్ ఉన్న గర్భనిరోధక మాత్రలు (ముఖ్యంగా ధూమపానం లేదా ఆరాతో కూడిన మైగ్రేన్‌తో కలిసినప్పుడు), గర్భధారణ, ప్రసవం తర్వాతి వారాలు ప్రధానంగా మహిళలకు వర్తించే కారకాలని పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి. ఇవి ఆందోళన చెందాల్సిన విషయాలు కావు. మీ ఆరోగ్య చరిత్రను వైద్యుడితో స్పష్టంగా చర్చించడానికి కారణాలు మాత్రమే.

కారణం తెలియనప్పుడు

పూర్తి పరీక్షలు చేసిన తర్వాత కూడా గణనీయమైన సంఖ్యలో యువ రోగుల్లో స్పష్టమైన కారణం దొరకదు. దీన్ని క్రిప్టోజెనిక్ స్ట్రోక్ అంటారు (PubMed సమీక్ష). అందుకే స్ట్రోక్ లాంటి లక్షణాలు ఉన్న యువతకు వృద్ధుల కంటే విస్తృతమైన పరీక్షలు సాధారణంగా అవసరమవుతాయి.

ముందస్తు హెచ్చరిక సంకేతాలు: BE FAST గుర్తుంచుకోండి

స్ట్రోక్ లక్షణాలు సాధారణంగా అకస్మాత్తుగా మొదలవుతాయి. పాత FAST పరీక్షలో సులభంగా తప్పిపోయే సమతుల్యత, కంటి లక్షణాలను BE FAST చెక్‌లిస్ట్ జోడిస్తుంది (Stroke జర్నల్, 2017).

• B — సమతుల్యత (Balance): అకస్మాత్తుగా తల తిరగడం, తూలుతూ నడవడం, సమన్వయం కోల్పోవడం
• E — కళ్లు (Eyes): అకస్మాత్తుగా మసకగా లేదా రెండుగా కనిపించడం, ఒక కంట్లో లేదా రెండు కళ్లలో చూపు పోవడం
• F — ముఖం (Face): ముఖంలో ఒకవైపు వాలిపోవడం; నవ్వు వంకరగా కనిపించడం
• A — చేయి (Arm): ఒక చేయి లేదా కాలు బలహీనపడటం, మొద్దుబారడం; రెండు చేతులు ఎత్తినప్పుడు ఒకటి కిందకి జారడం
• S — మాట (Speech): మాట ముద్దగా రావడం, పదాలు దొరకకపోవడం, ఎదుటివారి మాట అర్థం కాకపోవడం
• T — సమయం (Time): వెంటనే అత్యవసర సహాయానికి కాల్ చేసి, లక్షణాలు మొదలైన సమయాన్ని నమోదు చేయండి

ఇంతకు ముందెన్నడూ లేనంత తీవ్రమైన తలనొప్పి అకస్మాత్తుగా రావడం, లేదా ఒక్కసారిగా గందరగోళం ఏర్పడటం కూడా అత్యవసర చికిత్స అవసరమైన సంకేతాలే.

తగ్గిపోయిన లక్షణాలనూ లెక్కలోకి తీసుకోండి. BE FAST లక్షణాలు వచ్చి కొన్ని నిమిషాల్లో తగ్గిపోతే అది TIA కావచ్చు. అంబులెన్స్ కోసం ఎదురుచూస్తుండగా లక్షణాలు తగ్గిపోయినా ఆసుపత్రిలో పరీక్ష తప్పనిసరి అని NHS సూచిస్తోంది (NHS).

మొదటి కొన్ని నిమిషాల్లో ఏం చేయాలి

1. 108 లేదా 112కి కాల్ చేసి, స్ట్రోక్ అనుమానం ఉందని చెప్పండి.
2. ఆ వ్యక్తి చివరిసారి సాధారణంగా కనిపించిన సమయాన్ని గుర్తుంచుకోండి. చికిత్సపై నిర్ణయం తీసుకోవడానికి వైద్యులు ఈ సమయాన్ని ఉపయోగిస్తారు.
3. ఆ వ్యక్తిని స్వయంగా వాహనం నడపనివ్వకండి.
4. ఆస్పిరిన్ గానీ, ఇంటి చిట్కాలు గానీ, నోటి ద్వారా ఏదీ ఇవ్వకండి. స్ట్రోక్ గడ్డ వల్ల వచ్చిందా, రక్తస్రావం వల్ల వచ్చిందా అనేది బ్రెయిన్ స్కాన్ ద్వారానే తెలుస్తుంది. రెండింటికీ చికిత్స వేర్వేరు.
5. 24 గంటలూ CT/MRI సౌకర్యం, అత్యవసర లేదా స్ట్రోక్ బృందం ఉన్న ఆసుపత్రికి వెళ్లండి.

సాయి ఆయుష్ ఆయుర్వేద హాస్పిటల్ అత్యవసర స్ట్రోక్ చికిత్స కేంద్రం కాదు. అత్యవసర స్ట్రోక్ చికిత్సకే ఎప్పుడూ మొదటి ప్రాధాన్యత.

యువత కోసం నివారణ మార్గాలు

నష్టం జరగక ముందే ప్రమాద కారకాలను గుర్తించి నియంత్రించడమే అత్యంత ప్రభావవంతమైన నివారణ.

• 20, 30 ఏళ్ల వయసులోనే మీ సంఖ్యలు తెలుసుకోండి. రక్తపోటు, ఫాస్టింగ్ షుగర్ లేదా HbA1c, లిపిడ్ ప్రొఫైల్ ఎంత తరచుగా చేయించుకోవాలో మీ ఆరోగ్య చరిత్ర ఆధారంగా వైద్యుడిని అడగండి.
• పొగాకును పూర్తిగా మానేయండి. నమిలే, పొగలేని రూపాలు కూడా ఇందులోకే వస్తాయి.
• మద్యాన్ని పరిమితం చేయండి, మత్తు పదార్థాలకు దూరంగా ఉండండి.
• రోజూ శరీరాన్ని కదిలించండి. పెద్దలు వారానికి కనీసం 150 నిమిషాల మితమైన వ్యాయామం చేయాలని WHO సిఫార్సు చేస్తోంది (WHO). కూర్చుని పని చేసేవారు ప్రతి గంటకు కొద్దిసేపు నడవడం మంచిది.
• ఉప్పును గమనించండి. ఊరగాయలు, అప్పడాలు, నమ్కీన్, ప్యాకెట్ ఆహారాల్లో ఉప్పు త్వరగా పెరిగిపోతుంది.
• నిద్రను కాపాడుకోండి. క్రమమైన, తగినంత నిద్ర ఆరోగ్యకరమైన రక్తపోటుకు తోడ్పడుతుంది.
• సూచించిన మందులను సరిగ్గా వాడండి. "బాగానే ఉన్నాను" అనిపించిందని రక్తపోటు లేదా షుగర్ మందులను మానేయకండి.

ఆరాతో కూడిన మైగ్రేన్, గతంలో రక్తం గడ్డకట్టిన చరిత్ర, లేదా ఇటీవల ప్రసవం జరిగిన మహిళలు హార్మోన్ గర్భనిరోధక మాత్రలు మొదలుపెట్టే ముందు ఈ విషయాన్ని వైద్యుడికి చెప్పాలి.

స్ట్రోక్‌కు ముందు, తర్వాత ఆయుర్వేదం ఎలా తోడ్పడుతుంది

ఆయుర్వేదం పాత్ర సహాయకమైనది. స్ట్రోక్‌కు ముందు జీవనశైలి సమతుల్యతలో, స్ట్రోక్ తర్వాత వైద్యుల పర్యవేక్షణలో పునరావాసంలో ఇది తోడ్పడగలదు. ఏ దశలోనూ ఇది అత్యవసర లేదా న్యూరాలజీ చికిత్సకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

శాస్త్రీయ ఆయుర్వేద గ్రంథాల్లో స్ట్రోక్ తర్వాత శరీరంలో ఒకవైపు వచ్చే పక్షవాతాన్ని పక్షాఘాతం అని వివరించారు. దీన్ని వాత వ్యాధుల (వాతవ్యాధి) కిందకు చేర్చారు (కేస్ రిపోర్ట్, IJRMS 2025).

స్ట్రోక్‌కు ముందు: దినచర్య, ఆహారం, నిద్ర, ఒత్తిడి నిర్వహణపై ఆయుర్వేద జీవనశైలి మార్గదర్శనం రక్తపోటు, చక్కెరలను అదుపులో ఉంచే అలవాట్లకు తోడ్పడగలదు. వైద్యుడు సూచించిన మందులతో పాటే దీన్ని పాటించాలి, వాటికి బదులుగా కాదు.

స్ట్రోక్ తర్వాత: రోగి వైద్యపరంగా స్థిరంగా ఉన్నారని న్యూరాలజిస్ట్ నిర్ధారించిన తర్వాత, కొన్ని కుటుంబాలు సమగ్ర పునరావాసాన్ని ఎంచుకుంటాయి. ఇందులో అభ్యంగం, బస్తి, నస్యం వంటి పర్యవేక్షిత ఆయుర్వేద చికిత్సలను ఫిజియోథెరపీతో కలిపి అందించవచ్చు. ఈ రంగంలో పరిశోధన ఇంకా ప్రారంభ దశలోనే ఉంది. ప్రచురితమైన అధ్యయనాల్లో చాలావరకు చిన్న ట్రయల్స్, అధ్యయన ప్రణాళికలు, కేస్ రిపోర్టులే. ఇవి తరచుగా ప్రామాణిక చికిత్సకు అదనంగా ఆయుర్వేదాన్ని పరీక్షిస్తాయి (ట్రయల్ ప్రోటోకాల్, F1000Research).

హైదరాబాద్‌లోని సాయి ఆయుష్ ఆయుర్వేద హాస్పిటల్‌లో పునరావాసం ANP³ పద్ధతిలో (ఆయుర్వేదం • నేచురోపతి • ఫిజియోథెరపీ) జరుగుతుంది. రోగి న్యూరాలజీ రికార్డులను వివరంగా పరిశీలించిన తర్వాత, క్లినికల్ వాతావరణంలో ఇది అందుతుంది. ఇన్‌పేషెంట్ పునరావాసం మా KPHB హాస్పిటల్‌లో మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటుంది. మా మదీనాగూడ క్లినిక్‌లో అవుట్‌పేషెంట్ సంప్రదింపులు, ఫాలో-అప్ మాత్రమే ఉంటాయి.

ఆయుర్వేదం చేయనివి

• అత్యవసర దశలో ఉన్న స్ట్రోక్‌కు చికిత్స చేయదు.
• రక్తం పలుచబరిచే మందులు, రక్తపోటు మందులు, న్యూరాలజిస్ట్ ఫాలో-అప్‌లకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు.
• ఇంత మేర కోలుకుంటారని హామీ ఇవ్వదు. కోలుకోవడం స్ట్రోక్ రకం, తీవ్రతపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

వైద్య పరీక్ష ఎప్పుడు అవసరం

ఏదైనా BE FAST సంకేతం కనిపిస్తే, అది త్వరగా తగ్గిపోయినా, అత్యవసర చికిత్స పొందండి.

కింది పరిస్థితుల్లో మీ వైద్యుడి వద్ద ముందస్తు ఆరోగ్య పరీక్ష చేయించుకోండి:

• రక్తపోటు, షుగర్, కొలెస్ట్రాల్ ఎప్పుడూ పరీక్షించుకోకపోతే
• దగ్గరి బంధువుకు 50 ఏళ్లలోపే స్ట్రోక్ లేదా గుండెపోటు వచ్చి ఉంటే
• మీరు ధూమపానం చేస్తూ, ఆరాతో కూడిన మైగ్రేన్ ఉంటే, లేదా ఈస్ట్రోజెన్ మాత్రలు వాడుతుంటే
• గతంలో రక్తం గడ్డకట్టి ఉంటే, లేదా ఇటీవల ప్రసవం జరిగి ఉంటే

ఆయుర్వేద పునరావాస సంప్రదింపును స్ట్రోక్ వచ్చిన తర్వాత, మీరు స్థిరంగా ఉన్నారని న్యూరాలజిస్ట్ నిర్ధారించాకే పరిగణించండి. మీ స్కాన్, డిశ్చార్జ్ రిపోర్టులన్నీ వెంట తీసుకురండి. హైదరాబాద్‌లో ఆయుర్వేద స్ట్రోక్ రికవరీ సహాయం గురించి, మా KPHB హాస్పిటల్‌లో ఇన్‌పేషెంట్ సంరక్షణ గురించి తెలుసుకోవచ్చు. మీకు మధుమేహం ఉంటే, పెరిఫెరల్ న్యూరోపతి ముందస్తు లక్షణాలు అనే మా వ్యాసంలో అధిక చక్కెర నరాలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో చదవండి.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQs)

ఫిట్‌గా, ఆరోగ్యంగా ఉన్న 20 ఏళ్ల వ్యక్తికి కూడా స్ట్రోక్ రావచ్చా?

రావచ్చు. క్రమం తప్పని వ్యాయామం ప్రమాదాన్ని తగ్గిస్తుంది కానీ పూర్తిగా తొలగించదు. అధిక రక్తపోటు, గుండె లయ సమస్యలు, రక్తం గడ్డకట్టే స్వభావం, మెడ ధమనిలో చీలిక వంటివి ఎలాంటి లక్షణాలు లేకుండా ఉండవచ్చు. అందుకే వయసు చూసి అకస్మాత్తు లక్షణాలను తేలిగ్గా తీసుకోకూడదు.

తనంతట తానే తగ్గిపోయిన "మినీ స్ట్రోక్" ప్రమాదకరమా?

అవును. TIA అంటే కొన్నిసార్లు కొన్ని రోజుల్లోనే పూర్తి స్ట్రోక్ రావచ్చనే హెచ్చరిక. ఆ వ్యక్తి మళ్లీ మామూలుగా అనిపించినా, స్ట్రోక్‌కు ఇచ్చినంత అత్యవసర ఆసుపత్రి పరీక్ష అవసరం.

స్ట్రోక్ అనుమానం వస్తే ఇంట్లోనే ఆస్పిరిన్ ఇవ్వవచ్చా?

ఇవ్వకూడదు. కొన్ని స్ట్రోక్‌లు రక్తస్రావం వల్ల వస్తాయి, వాటిని ఆస్పిరిన్ మరింత తీవ్రం చేయవచ్చు. నోటి ద్వారా ఏదీ ఇవ్వకుండా, బ్రెయిన్ స్కాన్ తర్వాత ఆసుపత్రి వైద్యులే నిర్ణయం తీసుకోనివ్వండి.

ఆయుర్వేదం స్ట్రోక్‌కు చికిత్స చేయగలదా?

అత్యవసర దశలో కాదు. అకస్మాత్తుగా వచ్చిన స్ట్రోక్‌కు కొన్ని గంటల్లోనే ఆసుపత్రి చికిత్స అవసరం. ఆయుర్వేదం పాత్ర నివారణ కోసం జీవనశైలి సంరక్షణలో, తర్వాత ఫిజియోథెరపీ, న్యూరాలజీ ఫాలో-అప్‌లతో పాటు వైద్యుల పర్యవేక్షణలో జరిగే పునరావాసంలో ఉంటుంది.

చిన్న వయసులో స్ట్రోక్ కుటుంబంలో వంశపారంపర్యంగా వస్తుందా?

రావచ్చు. జన్యుపరమైన, వారసత్వంగా వచ్చే రక్తం గడ్డకట్టే లేదా రక్తనాళ సమస్యలు వృద్ధుల కంటే యువ స్ట్రోక్ రోగుల్లో ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. దగ్గరి బంధువుకు చిన్న వయసులో స్ట్రోక్ వచ్చి ఉంటే, పరీక్షలు ప్లాన్ చేయడానికి మీ వైద్యుడికి చెప్పండి.

40 ఏళ్లలోపు వారు రక్తపోటును ఎంత తరచుగా చూసుకోవాలి?

అందరికీ ఒకే షెడ్యూల్ లేదు. మీ రీడింగ్‌లు, కుటుంబ చరిత్ర, ఇతర ప్రమాద కారకాల ఆధారంగా మీ వైద్యుడు సలహా ఇస్తారు. చాలామంది కనీసం ఇరవైల వయసులోనే తమ ప్రాథమిక సంఖ్యలు తెలుసుకోవాలి.

ఆయుర్వేద స్ట్రోక్ పునరావాసం నాకు సరిపోతుందా?

స్ట్రోక్ తర్వాత వైద్యపరంగా స్థిరంగా ఉండి, న్యూరాలజిస్ట్ ప్రణాళికతో పాటు సమగ్ర కార్యక్రమం కోరుకునేవారికి ఇది సరిపోవచ్చు. మీ రిపోర్టులతో మీ వైద్యుడిని, ఆయుర్వేద వైద్యుడిని సంప్రదించి నిర్ణయించుకోవడమే సరైన మార్గం.

డా. పి.వి. అంజని సాయి ఆయుష్ ఆయుర్వేద హాస్పిటల్‌లో కాయచికిత్స (ఆయుర్వేద అంతర్గత వైద్యం) కన్సల్టెంట్. జీవనశైలి, నరాల సంబంధిత, దీర్ఘకాలిక వ్యాధులకు వైద్య పర్యవేక్షణలో అందే చికిత్సను ఆమె పర్యవేక్షిస్తారు. ఆయుర్వేద చికిత్సను ఆధునిక వైద్యంతో సురక్షితంగా అనుసంధానించడమే ఆమె క్లినికల్ దృష్టి.

వైద్య నిరాకరణ (Disclaimer)

ఈ వ్యాసం కేవలం అవగాహన కోసం మాత్రమే, ఇది వైద్య సలహా కాదు. ఏదైనా చికిత్స ప్రారంభించే ముందు అర్హత కలిగిన వైద్య నిపుణుడిని సంప్రదించండి. మీకు అత్యవసర వైద్య పరిస్థితి ఉంటే, వెంటనే దగ్గరలోని ఆసుపత్రిని సంప్రదించండి.